Persoonlijkheid en impulsiviteit

In onze blog “Waar kom dat gedrag vandaan?” beschreven we ons Big5Profiles Gedragsmodel. Dit model laat zien dat gedrag enerzijds ontstaat door conditionering en afkomst. Aan de andere kant uit gedrag zich door emoties en persoonlijkheid. Het deel over conditionering en afkomst bleek voor velen helder te zijn. De andere kant gaf toch wat onduidelijkheid. In deze blog ga ik hebben over dat deel en dan specifiek over impulsiviteit.

Het verhaal dat emotie vanuit persoonlijkheid komen klinkt wel helder, maar het artikel beantwoord niet echt duidelijk de “Hoe dan?”-vraag. In deze, en de komende, artikelen wil ik die onduidelijkheid wegnemen door verschillende emoties toe te lichten. In dit artikel ga ik je meer vertellen over de beheersing van impulsiviteit.

Een klein stukje over de conditionering

De conditionering wordt mede bepaald door door je afkomst. De conditionering is de manier hoe iemand in de wereld staat en daar naar kijkt. Vaak worden dit de normen en waarden genoemd. De omgeving waar iemand zich in bevind en waarin iemand is opgegroeid is bepalend voor deze normen en waarden.

Persoonlijkheid

Persoonlijkheid is iets wat steeds stabieler wordt. Na het 30ste levensjaar veranderd er aan de persoonlijkheid van iemand niet zo heel veel meer. Toch hoor ik mensen wel eens zeggen: “maar toen ik halverwege de 30 was had ik de telefoon nooit zomaar gepakt om te bellen, nu ik in de 50 ben doe ik dat wel!”. Helaas, de constatering dat de persoonlijkheid is veranderd is helaas onjuist. 

De persoonlijkheid is namelijk helemaal niet veranderd! De omgeving waarin deze persoon zit, de levenservaring die deze persoon heeft opgedaan en de opvattingen over normen en waarden zijn door de jaren heen wel veranderd. Met andere woorden, de conditionering van deze persoon is veranderd en dat leidt, in combinatie met de persoonlijkheid en daaruit voortvloeiende emotie, tot ander gedrag.

Waarschijnlijk heeft deze persoon, halverwege de 30, ook wel het gevoel gehad iets van een bepaalde situatie te moeten vinden. Wellicht wilde deze persoon er eigenlijk ook wel iets van zeggen maar maakte de toen geldende normen, waarden en positie dit minder toegankelijk. Echter, nu de jaren verstreken zijn, kennis is opgedaan en de omgeving het toestaat, pakt deze persoon, van inmiddels in de 50, wel de telefoon om te bellen!

Impulsiviteit

Emotie lijkt maar moeilijk te vatten. De natuurlijke, meest voor de hand liggende emotie van iemand, kan vrij goed voorspeld worden op basis van iemands persoonlijkheid! Het voorbeeld over het bellen dat ik hierboven gaf, kan bekeken worden vanuit de gedragsvoorkeur “Beheersing van impulsiviteit”. Deze gedragsvoorkeur wordt bepaald op basis van 2 Big5 schalen:

Voor het gemak laten we de schaalverdeling even voor wat het is en gaan we uit van ‘hoog’ en ‘laag’. Voor zowel natuurlijke reacties als zorgvuldigheid kan iemand dus ‘hoog’ of ‘laag’ scoren. Dit kunnen we uitzetten in een eenvoudig kwadrant:

Impulsiviteit: een combinatie van natuurlijke reacties en zorgvuldigheid
Kwadrant: Beheersing impulsiviteit

Hoe het impulsiviteit kwadrant werkt

Het kwadrant is vrij eenvoudig leesbaar. Wanneer iemands natuurlijke reactie overwegend emotioneel is en de zorgvuldigheid overwegend ordelijk, dan zal deze persoon ‘over beheerst’ reageren. Dit houdt in dat deze persoon een sterke behoeft heeft om het eigen gedrag te beheersen. Deze persoon zal zichzelf niet toestaan om te falen, zelfs niet in de kleinste dingen. Omdat de gestelde doelen vaak onrealistisch en onbereikbaar zijn, is deze persoon gevoelig voor schuldgevoelens en zelfbeschuldiging. Dit zou zelfs tot enigszins dwangmatigheid kunnen leiden.

Wanneer iemands natuurlijke reacties overwegend emotioneel zijn en deze persoon qua zorgvuldigheid overwegend wanordelijk is, zal deze persoon vaak overgeleverd zijn aan de genade van zijn of haar eigen impulsen. Het is moeilijk en pijnlijk om elke drang of wens te weerstaan. De zelfbeheersing om de eigen drang in toom te houden ontbreekt. Als gevolg hiervan wordt vaak gehandeld op een manier waarvan deze persoon weet dat dit niet in het beste belang is op de lange termijn. Vatbaarheid voor verslavende middelen en andere gezondheidsrisico’s liggen vaak op de loer.

Iemand kan ook voornamelijk wanordelijk zijn als het gaat om zorgvuldigheid en daarnaast overwegend rationele natuurlijke reacties hebben. In dat geval spreken we over een ‘ontspannen’ impuls beheersing. Er is weinig behoefte om strikte controle over het gedrag uit te oefenen. Deze persoon heeft de neiging het rustig aan te doen en is vaak filosofisch over teleurstellingen. Vaak hebben deze personen extra hulp nodig om zichzelf te motiveren aan vervelende taken te beginnen.

Tot slot zijn er mensen die vallen binnen het kwadrant ‘gericht’. Hun natuurlijke reacties zijn overwegend rationeel en ze zijn vaak ordelijk ingesteld. Deze mensen hebben helder gevoel van eigen doelen en hebben het vermogen om naar deze doelen toe te werken, zelfs onder ongunstige omstandigheden. Tegenslagen en frustraties worden met kracht verwerkt en ze zijn in staat onbevredigde behoeften te tolereren zonder hun eigen actieplan te verlaten.

Het gedrag bij impulsiviteit

Nu we de ‘hoofdemotie’ van iemand kunnen duiden is het belangrijk te kijken wat de invloed op het gedrag hiervan is. Stel dat iemand online op de website van een webwinkel rondkijkt. Hij of zij zit eigenlijk maar achteloos rond te klikken en komt ineens een aanbieding tegen die de interesse wekt. Het product is goed, de prijs is aantrekkelijk, hoe zullen de verschillende benoemde impulsiviteit profielen hierop reageren?

Over beheerst: Deze persoon zal in eerste instantie de aanbieding overwegen en rond gaan kijken of de aanbieding echt interessant is. Als blijkt dat dit zo is, zal deze persoon kijken of het product eigenlijk wel nodig is. Hierbij is de kans groot dat hij of zij zichzelf overtuigd dat dit zo is.

Onbeheerst: De moeite om verleiding te weerstaan zal hem of haar parten spelen. Met slechts een paar klikken is de aankoop gedaan. 

Ontspannen: Deze persoon zal het product vergelijken en wanneer blijkt dat de aanbieding goed is, zal hij snel tot aankoop overgaan.

Gericht: De aanbieding is goed, maar is het product eigenlijk wel nodig? Als blijkt dat dit zo is zal hij andere aanbieders vergelijken. Wanneer het product eigenlijk niet nodig blijkt, zal hij snel kiezen om door te klikken naar andere pagina’s.

In het bovenstaande voorbeeld heb ik alleen gekeken naar het gedrag vanuit de emotie. Echter, speelt conditionering hier ook een rol. Iemand die bijvoorbeeld heel onbeheerst reageert vanuit emotie kan door de jaren heen wel geleerd hebben extra tijd te nemen om ergens over na te denken. Door coaching en training heeft deze persoon misschien geleerd om bij dit soort aanbiedingen eerst een uur iets anders te gaan doen en daarna te kijken of hij of zij het product echt nodig heeft. 

Deze coaching beïnvloed dus niet de natuurlijke emotie die naar boven komt in een bepaalde situatie, maar beïnvloed wel het uiteindelijke gedrag. De conditionering van deze persoon is anders geworden en daarmee het gedrag dat hij of zij laat zien.